Je kent het wel: die momenten dat je vader of moeder net niet meer weet wat de volgende stap is.
▶Inhoudsopgave
Het ontbijt is op, maar wat nu? Aankleden? Wassen? De wasmachine aanzetten? Het overzicht is weg. Dat geeft onrust. Heel veel onrust.
En die onrust, die voel je als mantelzorger én als persoon met dementie. Een simpel visueel hulpmiddel kan dan een wereld van verschil maken. We hebben het over pictogrammen voor de dagelijkse routine. Een simpele, maar krachtige manier om grip te krijgen op de dag.
Wat zijn pictogrammen voor dagelijkse routine?
Pictogrammen voor dagelijkse routine zijn eigenlijk een soort stappenplan, maar dan in plaatjes.
Het zijn heldere, eenvoudige afbeeldingen die één specifieke handeling of taak uitbeelden. Denk aan een plaatje van een tandenborstel, een bord eten, een kledingstuk of een wandelschoen.
Deze plaatjes helpen iemand met dementie om te zien wat er van hem of haar verwacht wordt, zonder dat er woorden aan te pas komen. Deze visuele ondersteuning is een vorm van geheugensteun. Het breekt complexe activiteiten op, zoals 's ochtends wassen en aankleden, op in kleine, behapbare stapjes. In plaats van de grote vraag "Wat moet ik nu doen?", geeft een pictogram een heel specifiek antwoord: "Kijk, nu is het tijd om je tanden te poetsen." Het is een rustige, niet-veroordelende gids die de dag structuur geeft.
Waarom dit zo’n groot verschil maakt
Verwarring en onrust bij dementie ontstaan vaak omdat het overzicht verdwijnt. De wereld voelt groot en onveilig.
Pictogrammen brengen orde in de chaos. Ze geven een gevoel van regie. Iemand kan zelfstandig zien wat de bedoeling is, zonder dat jij als mantelzorger steeds hoeft te sturen.
Dat voorkomt frustratie bij allebei. Het is een hulp die niet vraagt, maar laat zien.
Stel je voor: je moeder zit 's morgens aan tafel. Ze is klaar met ontbijten. In plaats van dat jij moet zeggen "Nu moet je je aankleden", wat kan leiden tot weerstand ("Ik wil helemaal niet!"), wijst ze zelf naar het pictogram van de broek en het shirt. Ze heeft het zelf gezien.
Ze heeft de regie. Dit vermindert het aantal keren dat je iets moet herhalen.
Dat scheelt een boel ergernis en spanning in huis. En het helpt om langer zelfstandig te blijven functioneren.
Hoe het werkt: de kern van visuele ondersteuning
Het systeem is eenvoudig, maar het vraagt om een goede aanpak. De kracht zit in de herhaling en de duidelijkheid. Als geheugensteuntje voor dagelijkse taken maak je een vaste volgorde van plaatjes die de routine volgen.
Hang ze op een logische plek, bijvoorbeeld in de badkamer, naast de voordeur of bij een antislip onderzetter op de eettafel.
- De start: De persoon ziet het eerste pictogram, bijvoorbeeld een zonnetje of een wekker. Dit betekent: de dag begint.
- De volgende stap: Daarnaast hangt het pictogram van een tandenborstel. Dit is het teken om naar de badkamer te gaan.
- De routine: Na het tandenpoetsen volgt het pictogram van de washand of een douche. Dan komt het pictogram van de kleren.
Zorg dat de afbeeldingen scherp en groot genoeg zijn. Geen wazige foto's, maar heldere, kleurrijke pictogrammen die makkelijk te herkennen zijn.
Het proces ziet er vaak zo uit: Door het volgen van deze visuele route, weet de persoon precies wat de bedoeling is. Het is alsof je een wandelroute volgt met bordjes. Je hoeft niet na te denken over de weg, je volgt gewoon de aanwijzingen.
Soorten pictogrammen en de kosten
Er zijn veel verschillende soorten pictogrammen te krijgen. Je kunt ze kopen, printen of (laten) maken.
- Kant-en-klare sets: Dit zijn vaak stevige kaarten of stickers met een vaste set aan pictogrammen voor wassen, aankleden, eten en dagindeling. Merken als Van der Linden Medical of Medipoint hebben dit soort basispakketten. Je betaalt hier vaak tussen de €15 en €30 voor. Het voordeel is dat ze meteen te gebruiken zijn en gemaakt zijn van duurzaam materiaal.
- Digitale apps op een tablet: Apps zoals Plan4Care of een eenvoudige agenda-app met fotofuncties. Je betaalt vaak een klein bedrag per jaar (rond de €10 - €25) of ze zijn gratis. Je kunt dan je eigen foto's maken. Dit is handig omdat je het heel persoonlijk kunt maken. Zie je eigen koffiemok op de foto? Dan herkent je vader dat meteen. Let wel op dat de tablet bediend kan worden; sommige ouderen zijn daar niet meer toe in staat.
- Zelfgemaakte pictogrammen: De goedkoopste en vaak de meest persoonlijke optie. Koop een setje plastificatiekaarten (bijvoorbeeld van Leitz) en een lamineermachine (vanaf €20). Download gratis pictogrammen van websites van zorgorganisaties of maakt zelf foto's met je telefoon. Dit kost je misschien €25 aan spullen, maar je kunt er eindeloos mee doen. Dit is een perfect project voor samen met je naaste.
- Professionele, op maat gemaakte sets: Als de behoefte heel specifiek is, kun je via de ergotherapeut of een zorgwinkel een set op maat laten maken. Dit is de duurste optie, vaak tussen de €50 en €150, maar dan heb je ook echt een perfect passend hulpmiddel.
De keuze hangt af van je budget en wat het beste past bij de persoon.
Hieronder een paar opties met een indicatie van de kosten. Vergeet niet te informeren bij je gemeente. Soms wordt dit soort ondersteunende hulpmiddelen vergoed vanuit de WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning), vooral als het onderdeel is van een breder pakket om zelfstandig te wonen te ondersteunen.
Praktische tips om te beginnen
Wil je dit proberen? Heel goed. Begin klein. Je hoeft niet meteen de hele dag in plaatjes te gieten.
Kies één moment van de dag dat vaak voor onrust zorgt. Is dat het ontbijt?
Een pictogram is een hulpje, geen politieagent. Gebruik het met een glimlach.
De start van de middag? Of het naar bed gaan? Maak het persoonlijk. Gebruik foto's van de eigen spullen.
Een foto van de eigen vertrouwde mok is veel duidelijker dan een standaard afbeelding van 'koffie'.
Hang de pictogrammen op ooghoogte, op een vaste plek waar de persoon ze makkelijk kan zien. Begin de dag altijd met het eerste plaatje en wijs er eventueel zelf naar. "Kijk, hier begint de dag." Blijf het zelf ook benoemen.
Zo bouw je een routine op. De kracht zit in de herhaling en de consistentie, ook bij veilig leren lopen met hulpmiddelen. Wees geduldig.
Het kan even duren voordat het routine wordt. Maar merk je dat de onrust rondom dat ene moment minder wordt?
Dan weet je dat het werkt. En dan kun je langzaam uitbreiden. Want met een beetje visuele steun, wordt de dag een stuk overzichtelijker en rustiger voor iedereen. En dat is wat telt.