Stel je voor: je vader van 78 jaar staat op met een zeurende pijn in zijn knie. Hij wilde net boodschappen doen, maar de trap aflopen is een crime. Hij grijpt naar een stripje ibuprofen, die hij nog heeft liggen van een vorige keer.
▶Inhoudsopgave
Hij denkt: "Werkt altijd wel." Maar is dat wel zo? Veel ouderen slikken pijnstillers alsof het snoepjes zijn, zonder zich echt bewust te zijn van de risico's.
Het is een verhaal dat we vaker horen in de thuiszorg of bij mantelzorgers. Pijn is vervelend, maar de oplossing kan soms erger zijn dan de kwaal. Laten we hier eens rustig over praten, alsof we aan de keukentafel zitten met een kop koffie.
Waarom pijnstillers niet zomaar onschuldig zijn
Pijnstillers zijn er in twee grote groepen die je vaak in de keukenla of medicijnkastje vindt: de NSAID's (zoals ibuprofen, diclofenac) en paracetamol. NSAID's zijn ontstekingsremmers. Ze helpen goed bij pijn door ontsteking, zoals artrose of een verrekte spier.
Paracetamol is een pijnstiller en koortsverlager zonder ontstekingsremmende werking. Het is vaak de eerste keus voor ouderen. Het grote gevaar zit 'm in de bijwerkingen, vooral als je ze lang gebruikt of te hoge doses neemt.
Je lichaam wordt ouder, en je organen, zoals je nieren en maag, zijn kwetsbaarder.
Een pilletje kan dan zomaar voor grote problemen zorgen. Veel ouderen gebruiken meerdere medicijnen tegelijk. Denk aan bloedverdunners, medicijnen voor hartfalen of diabetes. Pijnstillers kunnen hier flink door in de war sturen.
Het is als een ingewikkeld systeem van kabels; trek je aan één draadje, dan kan de hele boel kortsluiting krijgen. Vooral NSAID's zijn berucht.
Ze kunnen de beschermende laag in je maag aantasten, wat leidt tot maagklachten, maagzweren of zelfs een bloeding. En dat zonder dat je het meteen merkt. Soms zie je pas bloed in je ontlasting als het al ernstig is. Daarom is het zo belangrijk om kritisch te blijven kijken naar wat je slikt, zeker als je ouder bent dan 65 jaar.
De risico's van NSAID's: de stille schade
NSAID's, zoals ibuprofen (bijv. 400 mg), naproxen of diclofenac, zijn krachtige middelen.
Ze blokkeren stoffen in je lichaam die pijn en ontsteking veroorzaken. Helaas blokkeren ze ook de stof die je maagwand beschermt.
Bij ouderen gaat dit mis. De maag is al minder sterk. Gebruik je een NSAID, dan loop je een verhoogd risico op maagklachten, brandend maagzuur, en maagzweren.
Een maagzweer kan leiden tot een gat in je maag, wat een medische noodsituatie is. De kosten voor maagbeschermers, zoals omeprazol (een maagzuurremmer), liggen rond de €10-€20 per maand, afhankelijk van de verzekering.
Dat is extra medicatie die je eigenlijk niet wilt. Naast je maag, zijn je nieren kwetsbaar. NSAID's beïnvullen de bloedtoevoer naar je nieren. Bij ouderen die al een verminderde nierfunctie hebben (en dat zijn er veel), kan een NSAID leiden tot acuut nierfalen.
Dit kan zelfs leiden tot opname in het ziekenhuis. Ook het hart en de bloedvaten lopen gevaar.
"Als mantelzorger: vraag altijd bij de huisarts na of een NSAID wel mag als je vader of moeder ook bloedverdunners (zoals acenocoumarol) of plaspillen gebruikt."
NSAID's verhogen de bloeddruk en kunnen het effect van bloeddrukverlagers (zoals lisdiuretica of lisinopril) verminderen. Bovendien verhogen ze het risico op hart- en vaatziekten, zoals een hartaanval of beroerte. Voor iemand met hartfalen of een hoge bloeddruk is een ibuprofen van 400 mg dus echt een no-go.
Zelfs een lage dosis kan al kwaad. Een ander groot risico is de interactie met andere medicijnen.
Een ouder persoon slikt vaak een cocktail van pillen. Een NSAID kan de werking van bloedverdunners (fenprocoumon) versterken, waardoor het bloed te dun wordt en je gemakkelijker bloedingen krijgt. Ook met antidepressiva of medicijnen tegen epilepsie kunnen problemen ontstaan.
Daarom is het advies: gebruik NSAID's nooit langer dan een week zonder doktersadvies. En als je ze al gebruikt, probeer dan de laagst mogelijke dosis, bijvoorbeeld 200 mg in plaats van 400 mg, en neem ze in met voedsel. Soms is het nodig om een maagbeschermend middel toe te voegen, maar dat is dus extra medicatie.
Paracetamol: de veiligere optie, maar met een addertje
Paracetamol is voor veel ouderen de eerste keus. En terecht! Het is over het algemeen veiliger voor de maag en de nieren dan NSAID's.
Het werkt goed tegen pijn en koorts, zonder de maagwand aan te tasten. De standaard dosering is 500 mg per tablet. Volwassenen mogen maximaal 4 tabletten van 500 mg per dag innemen, dus 2000 mg in totaal. Soms mag het tot 3000 mg of 4000 mg per dag, maar dat is echt alleen op doktersrecept en onder toezicht.
Bij ouderen is het zaak om laag te beginnen en op te bouwen. Begin met 1 tablet (500 mg) en kijk of het helpt.
Wacht altijd ten minste 4 tot 6 uur voordat je de volgende neemt.
Het gevaar van paracetamol zit 'm in de lever. Je lever breekt het af. Te veel paracetamol over een te lange tijd, of een enkele te hoge dosis, kan leverschade veroorzaken.
Dit kan ernstig zijn, zelfs dodelijk. Voor ouderen met een zwakke lever of die veel alcohol drinken, is extra voorzichtigheid geboden.
Ook hier speelt de interactie met andere medicijnen. Paracetamol kan de werking van bepaalde bloedverdunners (warfarine) licht beïnvloeden als je het langdurig gebruikt. Hoewel het dus veiliger is dan NSAID's, is het niet 'zomaar' veilig, zeker met het oog op het valrisico door medicijnen bij ouderen.
Het is een medicijn, geen snoepje. Veel ouderen slikken het dag in, dag uit, terwijl dat misschien niet nodig is.
Er bestaan ook combinatiepreparaten. Denk aan medicijnen tegen verkoudheid die paracetamol bevatten, of middelen tegen rugpijn met een spierontspanner en paracetamol.
Het is verleidelijk om die te pakken, maar dan tel je dubbel.
De juiste dosering per type pijn
Je kunt ongemerkt te veel paracetamol binnenkrijgen als je zo'n combipil slikt én nog een gewone paracetamoltablet neemt. De prijs van een doosje paracetamol (20 tabletten) is laag, vaak maar €2-€3. Omdat het zo goedkoop en verkrijgbaar is, wordt het soms te licht opgevat. Let dus goed op de etiketten: wat zit er allemaal in?
Voor lichte tot matige pijn, zoals hoofdpijn of lichte spierpijn, is paracetamol vaak voldoende. Neem bijvoorbeeld 2 tabletten van 500 mg (1000 mg) per keer.
Bij hevigere pijn, zoals na een val of bij ernstige artrose, kan een arts beslissen om paracetamol te combineren met een zwakke opioïd (zoals tramadol of codeïne).
Dit zijn zwaardere pijnstillers. Ze geven vaak bijwerkingen als obstipatie en sufheid. Ze zijn alleen op recept verkrijgbaar.
De kosten voor tramadol zijn ongeveer €10-€15 per maand. Dit soort zware middelen vereist extra monitoring, vaak door de huisarts of een wijkverpleegkundige.
Een handige tip voor mantelzorgers: gebruik een pillendoos. Een weekdoseringsdoos, zoals de Pillbox of een simpel plastic model, kost ongeveer €5-€15. Je kunt dan precies bijhouden hoeveel paracetamol iemand al heeft genomen. Vergeet niet om vooraf te regelen dat je als medicijnen mag afhalen voor de naaste waarvoor je zorgt.
Ook helpt het om te voorkomen dat er dubbel wordt geslikt, zeker als eten met een prothese al lastig genoeg is. Vraag bij de thuiszorg of ze kunnen helpen met het inrichten van de pillendoos.
Vaak valt dit onder de WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning). Het is een klein hulpmiddel met een groot effect. Zorg dat je weet wat er in de doos gaat en dat de tijden kloppen.
Praktische tips voor veilig gebruik
Het begint bij bewustzijn. Vraag jezelf of je de pijnstiller echt nodig hebt.
Is de pijn dragelijk? Probeer eerst fysieke maatregelen.
Een warme kruik op de pijnlijke plek (bijvoorbeeld een ThermaCare warmtepleister, ca. €8-€12 per verpakking) kan helpen. Of een simpel kompres. Bij gewrichtspijn kan een steunverband of brace uitkomst bieden.
Deze hulpmiddelen zijn soms via de WMO aan te vragen, of je koopt ze zelf bij een drogist voor €15-€30. Een oefenfysiotherapeut kan advies geven over oefeningen om de pijn te verminderen zonder medicijnen.
Overleg altijd met je huisarts of apotheker voordat je begint met pijnstillers. Zeker als je al andere medicijnen slikt. De apotheker kan een medicatiecontrole doen. Dat is een moment waarop hij alle medicijnen naloopt op interacties.
Dit is vaak kosteloos. Vraag hier gerust om!
Het is slimmer om paracetamol als eerste te proberen. Werkt dat niet? Vraag dan aan de arts of een NSAID mag, en zo ja, welke en hoe lang. Gebruik nooit de dosering die op de bijsluiter staat voor 'volwassenen' zonder dat je met een dokter hebt overlegd.
Ouderen hebben vaak een lagere dosis nodig. Hou een pijndagboek bij.
Noteer wanneer de pijn het ergst is, wat je hebt gedaan en hoeveel pijnstillers je hebt genomen. Dit helpt de arts enorm om een goed beeld te krijgen. Is de pijn erger geworden?
Of verandert de aard van de pijn? Ga dan direct langs.
Soms is pijn een signaal van iets ernstigers. Vertrouw op je eigen lichaam.
Voel je je beroerd, misselijk of heb je buikpijn? Stop met de pijnstiller en bel de huisarts. Je bent geen lastige patiënt als je vragen stelt; je bent een verstandige gebruiker die voor zijn gezondheid zorgt.
Sluit tot slot een goede zorgverzekering niet uit. Sommige aanvullende verzekeringen vergoeden (deels) fysiotherapie of ergotherapie.
Een ergotherapeut kan helpen om de woning aan te passen zodat er minder belasting op de gewrichten komt. Denk aan een douchekrukje (€20-€40) of een aangepaste trapleuning. Dit soort hulpmiddelen kan de behoefte aan pijnstillers verminderen. Kortom, veilig omgaan met pijnstillers is een mix van goede voorlichting, overleg met professionals en het slim gebruiken van hulpmiddelen. Zo blijft het leven voor ouderen comfortabeler en veiliger.